Dlaczego uczniowie nie zadają pytań? Fragment książki „Interactive Questioning”

Spis treści:

• Jaka jest aktualna sytuacja?

Zadawanie pytań, czyli sztuka zadawania pytań, to jedna z najstarszych metod aktywnego uczenia się, znana od czasów starożytnych. We współczesnej edukacji, która kładzie nacisk na aktywną rolę ucznia, zadawanie pytań nabiera szczególnego znaczenia. Ta metoda sprzyja głębokiemu zrozumieniu materiału, rozwijając krytyczne myślenie i umiejętności analityczne. Zadając pytania, uczniowie nie tylko aktywnie angażują się w proces nauki, ale także stają się bardziej niezależni, co przyczynia się do ich rozwoju osobistego i zawodowego. W szybko zmieniającym się świecie, w którym informacji jest pod dostatkiem, umiejętność zadawania właściwych pytań staje się kluczową umiejętnością dla skutecznego uczenia się i adaptacji.

Autorzy zbioru materiałów „Interactive Questioning: How the Skill to Ask Your Own Questions Helps Develop” – Vera Danilova, Vadim Karastelev, Vadim Rozin i ich współpracownicy – ​​analizują metodologię i teoretyczne aspekty zadawania pytań. Analizują międzynarodowe doświadczenia w zakresie pytań i przedstawiają konkretne metody i techniki, które pomogą czytelnikom rozwinąć umiejętności zadawania pytań w celu rozwoju osobistego i zawodowego. Niniejszy podręcznik będzie przydatny dla osób, które chcą poprawić swoje umiejętności komunikacyjne i nauczyć się, jak skutecznie wykorzystywać pytania do osiągania swoich celów.

Za zgodą autorów prezentujemy fragment rozdziału „Interactive Questioning as a Technology of Modern Education”. W tym rozdziale analizujemy metody i podejścia promujące aktywne zaangażowanie uczniów w proces edukacyjny poprzez interaktywne zadawanie pytań. Interaktywne zadawanie pytań nie tylko usprawnia proces uczenia się, ale także rozwija krytyczne myślenie, które jest ważnym aspektem współczesnej edukacji. Mamy nadzieję, że ta sekcja będzie przydatna dla nauczycieli i uczniów zainteresowanych nowymi metodami nauczania.

Jaka jest obecna sytuacja?

Należy rozróżnić dwa rodzaje praktyk pedagogicznych: industrialne i postindustrialne. Podejścia te różnią się zarówno celami nauczania, jak i metodami oraz środkami ich realizacji. Należy zauważyć, że różnią się one również możliwościami uczenia się uczniów, zwłaszcza w ramach tzw. ścieżki uczenia się. W edukacji industrialnej ścieżka jest standardowa dla wszystkich uczniów – to rodzaj taśmy produkcyjnej, na którą dziecko jest umieszczane w wieku siedmiu lat, przemieszczając je z lekcji na lekcję i z klasy do klasy. Natomiast edukacja postindustrialna, która jest obecnie w powijakach, daje uczniom możliwość samodzielnego tworzenia własnej ścieżki edukacyjnej, co sprzyja rozwojowi indywidualności i krytycznego myślenia. Otwiera to nowe horyzonty samokształcenia i aktywnego uczestnictwa w procesie edukacyjnym.

W praktyce pedagogicznej przemysłu wszelkie prawa przysługiwały wyłącznie nauczycielowi, pozwalając mu na sprawowanie władzy, w tym stosowanie metod tłumienia woli uczniów, takich jak kary fizyczne i rozmowy wychowawcze z rodzicami. Sytuacja ta była konsekwencją potrzeb produkcji przemysłowej, która wymagała masowych pracowników, podobnie jak praca na taśmie montażowej w fabryce czy w wojsku. W tamtym czasie proces transferu wiedzy i adaptacji zawodów następował powoli, co ograniczało możliwości elastycznego szkolenia i rozwoju.

Sytuacja zmieniła się wraz z przyspieszeniem innowacji i wzrostem wolumenu wiedzy, co uniemożliwiło przewidywanie potrzeb dynamicznie rozwijającej się nowoczesnej gospodarki. Wymagało to rewizji podejścia do procesów szkoleniowych i edukacyjnych. W rezultacie kształcenie w określonych zawodach w wielu sektorach przemysłu stało się nieefektywne, ponieważ zanim wyszkolono specjalistów, zawody te mogły zaniknąć (np. sekretarki-maszynistki, radiooperatorzy i inne). Podkreśla to znaczenie elastyczności i zdolności dostosowywania się programów edukacyjnych, które muszą uwzględniać szybko zmieniające się wymagania rynku pracy.

W kontekście ciągłej niepewności fundamentalne podstawy edukacji ulegają transformacji: nacisk przesuwa się z przygotowania do konkretnego miejsca pracy na rozwijanie gotowości do ciągłych zmian. W tej sytuacji kluczowym zadaniem współczesnej praktyki pedagogicznej jest tworzenie warunków sprzyjających formułowaniu i realizacji własnych celów przez studentów. Ważne jest również zachowanie kulturowego i historycznego kontekstu edukacji, refleksja nad uzyskanymi wynikami i rozwijanie odpowiedzialności za podejmowane decyzje. Pozwoli to studentom skuteczniej dostosowywać się do zmian w środowisku zawodowym i skutecznie radzić sobie z wyzwaniami współczesnego świata.

Zadanie rewizji podstaw praktyki pedagogicznej wymaga głębokiej refleksji. W związku z tym pojawia się ważne pytanie: jakie formy nauczania i narzędzia pedagogiczne mogą sprzyjać rozwojowi samodzielnego myślenia i odpowiedzialności studentów? Jak możemy pomóc studentom, którzy ukończyli już tradycyjny system edukacji, zrozumieć sens swojej edukacji i zbudować indywidualną ścieżkę edukacyjną? Kluczowym aspektem jest wykorzystanie dostępnych zasobów edukacyjnych zarówno w obrębie uczelni, jak i poza nią. Może to obejmować kursy online, warsztaty, projekty i inne formy interakcji, które inspirują do aktywnego uczestnictwa w procesie uczenia się i pomagają rozwijać kompetencje osobiste i zawodowe.

Akademik Rosyjskiej Akademii Edukacji, Aleksander Asmołow, podkreśla, że ​​współczesna edukacja szkolna często polega na udzielaniu odpowiedzi bez wcześniejszego zadawania pytań przez uczniów. Zjawisko to obserwuje się nie tylko w naszym kontekście edukacyjnym. Kanadyjski teoretyk kultury i filozof Marshall McLuhan zauważył, że głównym problemem nie jest brak odpowiedzi, ale brak pytań. Wierzymy, że umiejętność formułowania własnych pytań i analizowania tych, które leżą u podstaw zdobytej wiedzy, jest kluczowym aspektem zarówno sensownego uczenia się, jak i skutecznego, samodzielnego działania. Niestety, umiejętność ta jest nie tylko niewspierana, ale wręcz podważana przez obecny system edukacji masowej, co negatywnie wpływa na rozwój krytycznego myślenia u uczniów.

Kultywowanie kultury zadawania pytań wśród uczniów może być skutecznym rozwiązaniem tego problemu. Proces ten obejmuje wykorzystanie nowoczesnych technik myślenia, które aktywnie rozwijają się od końca XX wieku. Metody te nie tylko zachęcają uczniów do samodzielnego formułowania pytań, ale także pomagają unikać pochopnych odpowiedzi, co znacząco poprawia jakość nauki. Stworzenie środowiska, w którym zachęca się do aktywnego zadawania pytań, sprzyja głębszemu zrozumieniu materiału i rozwija krytyczne myślenie.

Techniki tworzenia i wykorzystywania pól pytań opracowane w naszym Międzynarodowym Laboratorium Interaktywnego Pytania skutecznie motywują uczestników w różnorodnych formach aktywności. Metody te są stosowane na tradycyjnych lekcjach, wykładach i seminariach, a także na konferencjach. Są również przydatne w kreatywnym planowaniu, szkoleniach i burzy mózgów, a także w rozwiązywaniu i zapobieganiu konfliktom. Techniki te ułatwiają budowanie zespołu i pomagają eksplorować granice znanego i nieznanego. Ich stosowanie jest szczególnie istotne podczas sesji projektowych i strategicznych, a także przy tworzeniu ram pytań badawczych. Skuteczne wykorzystanie tych technik może znacząco zwiększyć zaangażowanie uczestników i poprawić wyniki pracy.

Zanim przejdziemy do opisu tych technik, warto rozważyć trudności, z jakimi borykają się nawet wysoko wykwalifikowani studenci uniwersytetów, którzy uzyskali wyniki w przedziale 90-100 na egzaminach Unified State Exam. Studenci ci, pomimo osiągnięć akademickich, często napotykają pewne trudności w procesie kształcenia. Zrozumienie tych trudności pomoże Ci lepiej dostosować podejścia i techniki do skutecznej nauki i pokonywać pojawiające się przeszkody.