Przeszłość: Jak profesor stworzył laboratorium, w którym uczył swoją córkę i przyszłą żonę

Treść:

• Kontekst

Studium chemii organicznej stało się dla mnie nie tylko osobistym pragnieniem, ale i koniecznością. Mój ojciec, który przeprowadzał egzaminy, wymagał ode mnie, abym zapisywał odpowiedzi nie na papierze, ale na tablicach umieszczonych w sali chemicznej. Wywierało to dodatkową presję, ponieważ wszyscy obecni mogli obserwować proces. Dlatego dołożyłem wszelkich starań, aby dobrze się przygotować. Szanowani eksperci, tacy jak K.I. Debu, V.I. Jegorow i A.I. Umnow, a także nasi profesorowie analizy jakościowej i ilościowej, uczestniczyli w tym egzaminie jako widzowie. To podkreśliło wagę tego momentu i dodało powagi mojemu postrzeganiu chemii organicznej.

W egzaminie uczestniczyło około dwudziestu osób, a mój ojciec zadzwonił jako ostatni. Miałem szczęście: tematy dotyczyły aldehydów i ketonów, metod ich otrzymywania i właściwości, a także pirogalolu, związku aromatycznego. Wypełniłem całą tablicę notatkami i odpowiedziałem na wszystkie pytania, co pozwoliło mojemu ojcu z przekonaniem wystawić mi ocenę „bardzo zadowalającą”.

Po zdaniu egzaminu znalazłem pracę w laboratorium chemii organicznej i wkrótce rozpocząłem pracę. Warunki pracy w tym laboratorium były doskonałe. Każdy pracownik miał do dyspozycji osobne biurko, wyposażone w niezbędny sprzęt i przybory. Lista wydawanych przedmiotów obejmowała około siedemdziesięciu pozycji. Laboratorium dysponowało wystarczającą liczbą stojaków z różnorodnymi pierścieniami i zaciskami o różnych rozmiarach, a także łaźniami wodno-powietrznymi, zestawem wierteł, noży, nożyczek, zacisków, kuchenek gazowych i licznymi palnikami. Te udogodnienia sprzyjały wysokiej jakości przeprowadzaniu eksperymentów i prac badawczych.

Książka „Faworscy. Życie rodziny profesora uniwersyteckiego. 1890–1953” została napisana przez T. A. Faworską i wydana przez Uniwersytet Państwowy w Petersburgu w 2019 roku. Wspomnienia autorki zanurzają czytelnika w świecie rodziny profesora, ujawniając szczegóły ich codziennego życia i pracy naukowej w Rosji na początku XX wieku. Tekst zawiera cenne informacje historyczne, które pomogą zrozumieć kontekst czasów, w których żyli Faworscy. Niniejsza publikacja będzie przydatna nie tylko historykom i badaczom, ale także wszystkim zainteresowanym kulturą i oświatą tamtego okresu. Książka stanowi ważny wkład w zachowanie pamięci o wybitnych osobowościach i ich wpływie na rozwój nauki i oświaty w Rosji.

Kontekst

Wspomnienia należą do radzieckiej chemiczki Tatiany Aleksiejewny Faworskiej (1890–1986). Przed rewolucją udało jej się ukończyć edukację na Wyższych Kursach dla Kobiet w Petersburgu. Jej ojciec, Aleksiej Jewgrafowicz Faworski (1860–1945), był znanym chemikiem organicznym i wykładał na tych kursach. Aleksiej Jewgrafowicz rozpoczął karierę jako wykładowca uniwersytecki w 1891 roku, a w 1899 roku został profesorem zwyczajnym. Pracował na wydziale Uniwersytetu Petersburskiego, a następnie Uniwersytetu Leningradzkiego, do końca życia. Wkład Tatiany Aleksiejewnej i jej ojca w dziedzinę chemii pozostawił zauważalny ślad w środowisku naukowym.W 1900 roku Faworski otrzymał propozycję prowadzenia zajęć na wydziale chemicznym Wyższych Kursów dla Kobiet im. Bestużewa. Stwierdził, że głównym wymaganiem jest utworzenie laboratorium do zajęć praktycznych i zapewnienie na to odpowiednich środków finansowych. Powstanie laboratorium stało się kluczowym momentem dla podniesienia jakości kształcenia i praktycznego szkolenia studentek w dziedzinie chemii.

Pierwsze laboratoria na kursach dla kobiet zorganizował słynny chemik Aleksander Butlerow. Wśród profesorów, którzy propagowali studia chemiczne wśród kobiet, był Dmitrij Mendelejew. Nie tylko wykładał na kursach, ale także przekazywał znaczne sumy na rozwój instytucji edukacyjnej. Pomimo tych wysiłków, wiele osób nadal niedoceniało znaczenia edukacji naukowej dla kobiet. Kształcenie studentek często miało charakter edukacyjny, a nie przygotowywało je do profesjonalnej pracy naukowej. Podkreśla to potrzebę dalszego promowania udziału kobiet w nauce i edukacji w dziedzinie chemii.

A. A. Jakowkin, wysoko wykwalifikowany specjalista w dziedzinie chemii nieorganicznej, prowadził prace naukowe w Instytucie Technologicznym. Wykładał na Wydziale Fizyki i Matematyki w takim samym zakresie jak w instytucie, ale nie uważał za wskazane angażowanie się w pracę badawczą w trakcie zajęć. I. V. Bogomolec, który wykładał chemię analityczną, również nie prowadził badań. Chemia fizyczna, która właśnie stała się nową dziedziną nauk chemicznych, była kierowana przez Aleksandrę Feofilaktownę Wasiljewą na Wydziale Fizyki i Matematyki, ale nie prowadzono żadnych badań w tym obszarze. Podobną sytuację zaobserwowano w innych grupach Wydziału Fizyki i Matematyki: nie prowadzono żadnych aktywnych badań w fizyce, matematyce ani innych dziedzinach nauk przyrodniczych. Faworskaja podkreśla brak poważnych inicjatyw naukowych w tych dziedzinach, co wskazuje na potrzebę rozwoju programów badawczych i przyciągnięcia specjalistów w celu podniesienia poziomu aktywności naukowej w instytucjach edukacyjnych. Profesor Faworski z powodzeniem spełnił jego wymagania i rozpoczął prowadzenie pełnoprawnego programu uniwersyteckiego dla studentów. Rok później gotowe było nowe, w pełni wyposażone laboratorium, do którego zakupiono niezbędny sprzęt z zagranicy. Tatiana Faworskaja zauważyła, że ​​dziewczęta wykazywały duże zainteresowanie pracą laboratoryjną, co doprowadziło do wzrostu liczby nowych studentek pragnących specjalizować się w chemii. Rosnąca popularność chemii wśród kobiet podkreśla znaczenie dostępnej i wysokiej jakości edukacji naukowej.

Szkolenie kobiet w zakresie chemii organicznej, zorganizowane przez Aleksieja Jewgrafowicza, wkrótce zyskało uznanie środowiska naukowego. Zaczął on otrzymywać prośby o rekomendacje kobiet-chemików na stanowiska w różnych instytucjach. Wszystkie kandydatki, które ukończyły jego szkolenie, otrzymały wysokie noty za swoją pracę. Wkład Aleksieja Jewgrafowicza w rozwój edukacji chemicznej kobiet jest trudny do przecenienia. Wiele jego studentek uzyskało tytuły profesorskie i doktorskie nauk chemicznych, kontynuując tradycję edukacyjną i kształcąc nowe pokolenie studentów.

Ekscytacja związana ze szkoleniem kobiet-specjalistów w dziedzinie chemii osiągnęła tak wielkie rozmiary, że jedno laboratorium przestało wystarczać. Zostało ono porzucone na potrzeby badań naukowych, a zamiast niego utworzono nowe laboratorium do zajęć praktycznych. To właśnie o tym laboratorium wspomina w swoich wspomnieniach córka Faworskiego, która odwiedziła je w latach 10. XX wieku. Okres ten stał się ważnym etapem w rozwoju edukacji kobiet w dziedzinie nauk ścisłych, zwłaszcza chemii, co przyczyniło się do przyciągnięcia większej liczby kobiet do tej dziedziny.

Od połowy XIX wieku kobiety w Imperium Rosyjskim zaczęły walczyć o równe prawa w szkolnictwie wyższym. Pomimo usilnych starań, nie udało im się w pełni zrealizować tego prawa na uniwersytetach aż do rewolucji 1917 roku. Alternatywą były otwarte wyższe studia dla kobiet – prywatne instytucje edukacyjne, które nie dawały absolwentkom oficjalnych praw zawodowych. Jednak te studia również były krytykowane, a czasami zamykane. Więcej szczegółów na temat tego procesu historycznego można znaleźć w naszych poprzednich materiałach. Przeciwnicy edukacji kobiet argumentowali, że naturalną rolą kobiet jest rodzina i opieka nad dziećmi, a dążenie do nauki jest rzekomo sprzeczne z ich naturą. Co więcej, istniała obawa przed konkurencją, napędzana obawami, że obecność kobiet na uniwersytetach doprowadzi do chaosu, odbierze mężczyznom stanowiska akademickie, a nawet może sprawić, że kobiety będą bardziej przypominać mężczyzn w zachowaniu i myśleniu. Te z góry przyjęte poglądy odzwierciedlały nie tylko stereotypy społeczne, ale także niechęć do zmian w porządku społecznym.

Pogardliwy stosunek do edukacji kobiet zaczął się zmieniać na początku XX wieku, zwłaszcza po wydarzeniach rewolucyjnych z 1905 roku, kiedy prywatne studia wyższe uzyskały oficjalną sankcję i stały się powszechnie dostępne. Pięć lat później Kursy Bestużewskie w Petersburgu zostały uznane za równorzędne z uniwersytetami i stały się pełnoprawnymi instytucjami szkolnictwa wyższego. Jednym z aktywnych uczestników tego postępowego procesu był Aleksiej Faworski, który, według jego córki, zawsze uważał te kursy za „uniwersytet kobiecy”. Ten krok stanowił ważny etap w historii edukacji kobiet w Rosji, otwierając nowe możliwości ich rozwoju zawodowego i osobistego.

W 1917 roku Tatiana Aleksiejewna ukończyła edukację i rozpoczęła karierę jako asystentka na Trzecim Uniwersytecie Piotrogrodzkim, który był kursem dla kobiet. W tym okresie aktywnie pracowała w różnych laboratoriach, co przyczyniło się do jej rozwoju zawodowego. Tatiana Aleksiejewna odniosła później znaczący sukces i otrzymała tytuł profesora, co stanowiło ważny krok w jej karierze.

Favorsky aktywnie wspierał ścieżkę edukacyjną córki, działając nie tylko jako profesor uniwersytecki, ale także jako troskliwy ojciec. Monitorował jej postępy w nauce, okazując zainteresowanie jej rozwojem. Kiedy Favorsky zauważył, że jego córka ma dużo wolnego czasu, zlecił jej tłumaczenie artykułów do czasopisma Rosyjskiego Towarzystwa Chemicznego, w którym pracował jako redaktor. Jeśli uważał, że Tatiana jest zbyt pochłonięta pracą laboratoryjną, nalegał, aby zawsze przychodziła na lunch, przekonany, że od rana do 17:00 jest wystarczająco dużo czasu na naukę. Lunch jadano w domu o wpół do szóstej.

W 1946 roku Tatiana Aleksiejewna Faworska została mianowana profesorem w Katedrze Struktury Związków Organicznych na Wydziale Chemii Leningradzkiego Uniwersytetu Państwowego. Jej wkład w rozwój chemii organicznej i jej działalność dydaktyczna pozostawiły zauważalny ślad w społeczności akademickiej. Tatiana Aleksiejewna aktywnie uczestniczyła w badaniach naukowych, co przyczyniło się do wzrostu renomy katedry i całego uniwersytetu. Co ciekawe, Faworski, mając znaczący wpływ na edukację i losy całego pokolenia kobiet aspirujących do zostania chemiczkami, pozbawił jedną z nich, swoją drugą żonę, Marię Markiełownę Dombrową, możliwości zbudowania kariery. Była studentką pierwszego roku Faworskiego i należała do tych, które miały szczęście pracować w prawdziwym laboratorium. Dombrowa była jedną z najwybitniejszych i najbardziej oddanych studentek. W momencie oświadczyn pracowała już w laboratorium Ministerstwa Finansów, po ukończeniu studiów. Pomimo osiągnięć zawodowych, Faworski, według wspomnień córki, uważał, że Maria Markiełowna nie powinna pracować po ślubie i zgodziła się odejść z pracy. Para wkrótce doczekała się trójki dzieci. Tatiana Faworska wspomina, że ​​Dombrowa była przyzwyczajona do życia zawodowego i doświadczała trudności w domu. Pierwsze miesiące po urodzeniu dzieci były dla niej trudne: często się martwiła, płakała i spotykała z problemami, takimi jak trudności z karmieniem piersią i nieporozumienia dotyczące potraw przygotowywanych przez kucharkę, na przykład mylenie brukselki z jarmużem. Wśród argumentów podnoszonych przez przeciwników wyższego wykształcenia kobiet znajduje się obawa, że ​​przyjmowanie kobiet na uniwersytety może prowadzić do wzrostu liczby przedwczesnych i nierównych małżeństw. Warto zauważyć, że historia Faworskiej w pewnym stopniu potwierdza ten pogląd. Podkreśla to wagę analizy wpływu edukacji na relacje społeczne i wartości rodzinne.

Czytaj także:

• Elizawieta Wodowozowa o nauce i zdawaniu egzaminów w Instytucie Smolnym
• Przeszłość: jak uczono i egzaminowano studentów 130 lat temu
• Mendelejew o testach praktycznych zamiast egzaminów: „Czyny są lepsze niż słowa”
• Książę Oboleński o egzaminach: „To była loteria z minimalną szansą na wygraną”