Spis treści:
Edukacyjne programy informatyczne dla dzieci i młodzieży w Skillbox Kids: programowanie, tworzenie gier, projektowanie i sieci neuronowe. Swobodny wybór zajęć, zgodnie z zainteresowaniami dziecka.
Dowiedz się więcejNie da się całkowicie odizolować dziecka od środowiska cyfrowego i nie ma to większego sensu. Znacznie ważniejsze jest nauczenie go świadomego korzystania z internetu, rozpoznawania zagrożeń i odpowiedniego reagowania. Niniejszy materiał przedstawia kluczowe zalecenia dotyczące zapewnienia bezpieczeństwa cyfrowego uczniom.
Spis treści
- Rozmowa z dziećmi o bezpieczeństwie w internecie jest niezwykle ważna. Pomaga ona nie tylko chronić je przed potencjalnymi zagrożeniami, ale także uczy je właściwego zachowania w przestrzeni cyfrowej. Ponieważ aktywność online staje się integralną częścią życia, ważne jest, aby dzieci potrafiły korzystać z internetu świadomie.
Po pierwsze, rozmowy o bezpieczeństwie pomagają dzieciom zrozumieć zagrożenia, jakie mogą pojawić się podczas komunikacji online. Znajomość potencjalnych zagrożeń, takich jak cyberprzemoc czy oszustwa, pomoże dzieciom lepiej radzić sobie w trudnych sytuacjach.
Po drugie, takie rozmowy pomagają dzieciom wykształcić odpowiedzialne podejście do swoich danych osobowych. Nauczenie ich, aby nie udostępniały swoich danych obcym osobom i zrozumienie wagi ochrony swojej prywatności jest ważnym aspektem ich kompetencji cyfrowych.
Co więcej, rozmowy o bezpieczeństwie w internecie sprzyjają rozwojowi krytycznego myślenia. Dzieci, uzbrojone w wiedzę o tym, jak odróżniać prawdziwe informacje od fałszywych, będą w stanie skuteczniej radzić sobie z dezinformacją i manipulacją, które często występują w sieci.
Regularnie prowadzone rozmowy o bezpieczeństwie w internecie budują pewność siebie u dzieci, umożliwiając im podejmowanie świadomych decyzji i ochronę siebie w świecie cyfrowym. To nie tylko poprawi ich bezpieczeństwo, ale także pomoże im stać się bardziej odpowiedzialnymi użytkownikami internetu.
- Przestrzeń wirtualna stwarza dla dzieci wiele zagrożeń, od cyberprzemocy po naruszenia prywatności. Jednym z głównych zagrożeń jest cyberprzemoc, kiedy dziecko pada ofiarą obelg i zastraszania ze strony rówieśników w sieci.
Co więcej, istnieje ryzyko napotkania nieodpowiednich treści, takich jak przemoc, pornografia czy idee ekstremistyczne. Warto również zwrócić uwagę na ryzyko randek online z nieznajomymi, którzy mogą mieć złe intencje.
Równie istotny jest problem wycieku danych osobowych. Dzieci mogą nieświadomie udostępniać swoje dane, co może prowadzić do oszustw lub innych negatywnych konsekwencji.
Warto również wspomnieć o uzależnieniu od internetu i gier wideo, które może negatywnie wpływać na zdrowie fizyczne i psychiczne dziecka. Ważne jest, aby rodzice i opiekunowie byli świadomi tych zagrożeń i aktywnie uczestniczyli w aktywnościach swoich dzieci w sieci, zapewniając im bezpieczeństwo w świecie cyfrowym.
- Bezpieczeństwo dzieci w sieci: Kluczowe zalecenia
Biorąc pod uwagę, że dzieci coraz częściej korzystają z internetu, kluczowe jest wyjaśnienie im podstaw bezpiecznego zachowania w sieci. Oto kilka kluczowych zaleceń, które pomogą chronić dzieci w przestrzeni wirtualnej.
Po pierwsze, konieczne jest ustalenie jasnych zasad dotyczących tego, które strony internetowe można odwiedzać. Rodzice powinni monitorować aktywność swoich dzieci w sieci i omawiać z nimi, które zasoby są bezpieczne, a które potencjalnie niebezpieczne.
Po drugie, warto podkreślić kwestię prywatności. Dzieci powinny rozumieć, że nie wolno udostępniać danych osobowych, takich jak adres, numer telefonu czy szkoła, obcym osobom. Pomoże im to uniknąć nieprzyjemnych sytuacji.
Co więcej, ważne jest, aby zachęcać do otwartości. Dzieci powinny wiedzieć, że mogą skontaktować się z rodzicami, jeśli natkną się na coś niepokojącego lub niejasnego w Internecie. Pomaga to stworzyć atmosferę zaufania i pozwala im szybko reagować na potencjalne zagrożenia.
Kluczowe jest również nauczenie dzieci, jak zachowywać się właściwie w mediach społecznościowych. Wyjaśnij im, że publikowanie niektórych zdjęć lub komentarzy może mieć konsekwencje, których nie zawsze mogą przewidzieć.
Nie zapomnij o konieczności używania silnych haseł. Wyjaśnij dzieciom, jak utworzyć złożone hasło i dlaczego nie należy go udostępniać innym.
Na koniec warto zwrócić uwagę na czas, jaki spędzają w internecie. Ustal limity czasu spędzanego przed ekranem, aby uniknąć uzależnienia od technologii cyfrowych i promować równowagę między życiem cyfrowym a rzeczywistym.
Postępując zgodnie z tymi wskazówkami, rodzice mogą znacząco poprawić bezpieczeństwo swoich dzieci w internecie i pomóc im nauczyć się odpowiedzialnego korzystania z sieci.
- Jakie działania mogą podjąć rodzice?
- Przydatne zasoby i aplikacje.
- Podsumowanie
Znaczenie rozmów z dziećmi o bezpieczeństwie w internecie
Dzieci zaczynają korzystać z internetu, zanim jeszcze nauczą się pisać. Według UNICEF, dla nich przestrzeń cyfrowa przestała być jedynie „światem wirtualnym”, a stała się integralną częścią ich codziennego życia.
Obecnie nie ma wiarygodnych danych globalnych ani rosyjskich dotyczących wieku, w którym dzieci zaczynają korzystać z internetu. Jednak badania Common Sense Media wskazują, że 40% dzieci w Stanach Zjednoczonych posiada tablet w wieku dwóch lat. Co więcej, dzieci poniżej ósmego roku życia spędzają średnio dwie i pół godziny dziennie przed ekranem.
Dzieci potrafią rozpoznać oczywiste zagrożenia, takie jak dziwne wiadomości, ale często nie dostrzegają bardziej subtelnych zagrożeń.
Wielu rodziców woli rozwiązywać problemy za pomocą ograniczeń: konfiskują urządzenia, ograniczają dostęp do internetu i blokują niektóre aplikacje. Jednak takie środki mają tylko tymczasowy efekt: dziecko nadal znajdzie sposób na ominięcie ograniczeń, ale bez pomocy rodziców.
O wiele bardziej produktywny jest dialog. Spokojnie wyjaśnij, jak działa internet, dlaczego należy zachować ostrożność w kontaktach z nieznajomymi i zasugeruj, co zrobić, jeśli ktoś naruszy jego przestrzeń osobistą.
Swobodna komunikacja zapewnia większą ochronę niż jakiekolwiek aplikacje czy ograniczenia. Dziecko, które czuje się pewnie i może otwarcie dzielić się swoimi doświadczeniami, jest w bezpieczniejszej sytuacji.
Zagrożenia czyhające na dzieci w przestrzeni online
Dzieci są narażone w sieci na te same zagrożenia, co dorośli. Dorośli jednak posiadają wiedzę, która pozwala im się chronić, podczas gdy dzieci często pozostają bezbronne.
W internecie jeden niefortunny obrazek lub nieodpowiedni żart może wywołać lawinę negatywnych reakcji w ciągu kilku godzin, a później stać się podstawą memów, które szybko rozprzestrzeniają się w sieci.
Wielu dorosłych nie potrafi pozostać obojętnych na zjawisko znęcania się, a co dopiero dzieci.
Według badania przeprowadzonego przez szkołę internetową Foxford, około 55% dzieci w Rosji padło ofiarą cyberprzemocy.
Czytaj również:
Cyberprzemoc to agresywne i celowe zachowanie występujące w Internecie, w którym jedna lub więcej osób nęka, obraża lub poniża ofiarę za pomocą technologii cyfrowej. Może to mieć miejsce za pośrednictwem mediów społecznościowych, komunikatorów internetowych, forów i innych platform internetowych. W przeciwieństwie do tradycyjnego nękania, cyberprzemoc może występować anonimowo i przez całą dobę, co czyni ją szczególnie niebezpieczną.
Aby chronić się przed cyberprzemocą, ważne jest podjęcie kilku kroków. Po pierwsze, ustaw ścisłe ustawienia prywatności na swoich kontach, ograniczając dostęp do danych osobowych. Po drugie, bądź świadomy tego, co publikujesz i udostępniasz w internecie, unikając materiałów potencjalnie obciążających. Po trzecie, zaleca się zachowanie dowodów nadużyć, takich jak zrzuty ekranu wiadomości, aby w razie potrzeby móc zwrócić się o pomoc do administratorów platformy lub organów ścigania.
Co więcej, ważne jest, aby utrzymywać kontakt z bliskimi i zaufanymi osobami, aby uniknąć pozostawienia problemu samemu sobie. Omówienie sytuacji z rodzicami, przyjaciółmi lub specjalistami może pomóc w znalezieniu rozwiązania i zmniejszeniu stresu emocjonalnego. Wsparcie innych odgrywa istotną rolę w walce z cyberprzemocą i jej konsekwencjami.
Współczesne oszustwa nie stwarzają poczucia poważnego zagrożenia. Mogą to być powiadomienia o wygranych, linki do „nowej gry” lub prośby znajomych o „pomoc w przekazaniu pieniędzy”. Oszuści komunikują się z ofiarami uprzejmie i wytrwale.
Phishing to powszechna metoda oszustw internetowych. W takim przypadku ofiara jest nakłaniana do podania danych osobowych, takich jak hasło, numer karty bankowej lub kod z wiadomości SMS. Oszuści podszywają się pod wiarygodne źródła: znajomych, instytucje finansowe, serwisy gier lub firmy kurierskie.
Oszuści odtwarzają wygląd stron internetowych, imitują loga i tworzą wiarygodne teksty.
Nawet dorośli czasami nie zwracają uwagi na adresy stron internetowych i drobne niuanse interfejsu, przez co padają ofiarą oszustów.
Czytaj również:
Phishing to metoda oszustwa online, w której oszuści próbują nakłonić Cię do ujawnienia poufnych informacji, takich jak hasła, numery kart kredytowych lub inne dane osobowe. Zazwyczaj odbywa się to za pomocą fałszywych e-maili, wiadomości lub stron internetowych, które wydają się legalne.
Aby chronić się przed phishingiem, należy przestrzegać kilku prostych zasad. Po pierwsze, dokładnie sprawdzaj adresy nadawcy i linki, w które zamierzasz kliknąć. Jeśli cokolwiek budzi Twoje wątpliwości, najlepiej nie otwierać takich wiadomości. Po drugie, warto korzystać z uwierzytelniania wieloskładnikowego, które dodaje dodatkową warstwę bezpieczeństwa. Zaleca się również regularną aktualizację haseł i wybieranie złożonych kombinacji. Wreszcie, warto zainstalować program antywirusowy i regularnie go aktualizować, aby zapobiegać infekcjom złośliwym oprogramowaniem.
Dzieci nie muszą celowo szukać szokujących treści, ponieważ są one wszechobecne w znanych źródłach: mediach społecznościowych, czatach i komentarzach wideo. Mogą to być filmy z przerażającymi obrazami, scenami przemocy lub ryzykownymi wyzwaniami podszywającymi się pod rozrywkę. Nawet niewielki fragment może wywołać strach, zwłaszcza jeśli dziecko nie potrafi jeszcze odróżnić fantazji od rzeczywistości.
Dzieci często instalują aplikacje z wątpliwych źródeł, w tym darmowe gry, modyfikacje, kody i aktualizacje. Pliki te mogą zawierać złośliwe oprogramowanie, które może wykraść dane osobowe lub zakłócić działanie urządzenia.
Złośliwe oprogramowanie może zniszczyć zdjęcia, kluczowe pliki, dokumenty i wiadomości. Dlatego należy podkreślić, że nawet pozornie niegroźny link zamieszczony w komentarzach lub na czacie może stanowić zagrożenie.
Przeczytaj również:
Malware: kategorie zagrożeń i przykłady ataków
Malware, czyli złośliwe oprogramowanie, to szeroka gama zagrożeń, których celem jest zakłócenie działania systemów komputerowych lub kradzież danych. Można wyróżnić kilka głównych kategorii takich zagrożeń:
1. Wirusy. Programy te potrafią kopiować się i rozprzestrzeniać na inne urządzenia, powodując uszkodzenia plików i systemów. Przykładem jest wirus ILOVEYOU, który zainfekował miliony komputerów na początku XXI wieku.
2. Robaki. Przypominają wirusy, ale do rozprzestrzeniania się nie wymagają interakcji użytkownika. Robaki mogą samodzielnie kopiować się w sieciach, jak to miało miejsce w przypadku robaka Mydoom, który stał się jednym z najszybciej rozwijających się robaków.
3. Trojany. Programy te podszywają się pod legalne oprogramowanie, ale po zainstalowaniu mogą spowodować poważne uszkodzenia systemu. Jednym z dobrze znanych przykładów jest Trojan.Win32.Prometei, który był używany do kradzieży danych i włamywania się do systemów.
4. Oprogramowanie szpiegujące. Ma ono na celu zbieranie informacji o użytkowniku bez jego wiedzy. Przykładem jest adware, który śledzi zachowanie użytkownika w Internecie, aby wyświetlać mu ukierunkowane reklamy.
5. Rootkity. Te narzędzia programowe pozwalają atakującym ukryć swoją obecność w systemie, utrudniając ich wykrycie. Mogą one służyć do uzyskania nieautoryzowanego dostępu do zasobów systemowych.
6. Ransomware. To specjalny rodzaj złośliwego oprogramowania, które szyfruje pliki na komputerze ofiary i żąda okupu za ich odszyfrowanie. Przykładem jest WannaCry, który dotknął wiele organizacji na całym świecie i spowodował ogromne straty.
Znajomość różnych rodzajów złośliwego oprogramowania i przykładów ataków pomaga lepiej zrozumieć zagrożenia i chronić urządzenia przed potencjalnymi zagrożeniami.
Często przestępca podszywa się pod znaną osobę, powoli i ostrożnie budując atmosferę zaufania, aby osiągnąć własne interesy.
Wszystko zaczyna się od luźnych rozmów, miłych słów i pochwał. Z czasem pojawiają się bardziej osobiste prośby: wysłanie zdjęcia, przejście na prywatny czat lub wymiana danych kontaktowych. W tym momencie dziecko nie postrzega już sytuacji jako niebezpiecznej – w końcu komunikuje się z tą osobą od dłuższego czasu.
W latach 2019–2023 liczba zgłoszeń przypadków wykorzystywania seksualnego dzieci w Internecie znacząco wzrosła, sięgając 87% na całym świecie. Według UNICEF-u, nawet 20% dzieci zetknęło się z tym problemem w Internecie, ale często nie zgłasza go dorosłym z powodu poczucia wstydu lub braku zrozumienia tego, co je spotkało.
Podstawy bezpieczeństwa w Internecie dla dzieci
Oto kluczowe zasady, które należy wyjaśnić dzieciom.
Nazwisko, miejsce zamieszkania, numer identyfikacyjny szkoły, zdjęcie legitymacji studenckiej lub planu lekcji – wszystkie te informacje mogą być dostępne dla nieznajomych. Czasami nawet proste zdjęcie zrobione w domu może ujawnić więcej danych niż się spodziewano: na przykład geolokalizację, wystrój wnętrza lub nazwę ulicy widoczną na szyldzie za oknem.
Istnieje jedna prosta zasada: jeśli nie powiedziałbyś czegoś na głos nieznajomemu na ulicy, najlepiej nie zapisuj tego ani nie wyświetlaj w internecie.
Hasło można traktować jako cyfrową ochronę. Jednak wiele osób nadal wybiera bardzo proste kombinacje, takie jak 123456 lub qwerty.
Aby utworzyć silne hasło, ważne jest, aby unikać oczywistych kombinacji. Spróbuj użyć różnorodne litery, cyfry, znaki specjalne i frazy, które są trudne do przewidzenia, ale łatwe do zapamiętania. Na przykład możesz spróbować: Kot!SpitNaKlave2025.
Powiedz dziecku, aby nie udostępniało haseł znajomym, ponieważ może to naruszyć bezpieczeństwo jego danych osobowych. Wyjaśnij, że hasła są jak klucze do domu i nierozsądnie jest je udostępniać komukolwiek. Możesz również wspomnieć o uwierzytelnianiu dwuskładnikowym, które zapewnia dodatkową warstwę bezpieczeństwa. Działa jak drugi zamek w drzwiach: nawet jeśli ktoś zdobędzie pierwszy klucz, prawdopodobnie nie wejdzie bez drugiego zamka. W ten sposób uwierzytelnianie dwuskładnikowe znacznie zwiększa bezpieczeństwo kont.
Przeczytaj również:
Dziewięć najlepszych menedżerów haseł do codziennego użytku
Największym zagrożeniem w internecie nie są wirusy, a ludzka ciekawość. Fałszywe linki bywają całkiem wiarygodne: czasami zamiast znanego vk.com natrafiamy na vk1.ru, a czasami może to być link w wiadomości e-mail od rzekomego „działu pomocy technicznej” z prośbą o „potwierdzenie hasła”.
Znajomi, z którymi komunikujesz się online, mogą wydawać się bardzo bliscy, zwłaszcza gdy dzielicie hobby, Gry czy aktywne czaty. Jednak w świecie wirtualnym istnieje ryzyko, że ludzie będą udawać kogoś innego. Dlatego ważne jest, aby pamiętać: nie angażuj się w spotkania twarzą w twarz ze znajomymi online, nawet jeśli czujesz, że dobrze znasz osobę po drugiej stronie ekranu.
Kiedy ktoś prosi o zdjęcia, dane osobowe lub prosi o zachowanie prywatności rozmowy, jest to sygnał, aby zachować ostrożność i zwrócić się o pomoc do osoby dorosłej.
Każda informacja opublikowana w internecie pozostawia ślad. Nawet jeśli uważasz, że jest przeznaczona tylko dla bliskiego kręgu znajomych, możesz zrobić zrzut ekranu w mgnieniu oka. Warto zadać sobie pytanie: „Czy chciałbym, żeby zobaczył to ktoś obcy?”. Jeśli odpowiedź brzmi „nie”, powstrzymaj się od publikowania.
Rola rodziców we wspieraniu i rozwoju dzieci
Zadaniem dorosłych jest pomoc dziecku w opanowaniu Internetu, promując jego świadome korzystanie.
Nowoczesne urządzenia są często wyposażone w różnorodne funkcje bezpieczeństwa, takie jak filtry treści, kontrola czasu przed ekranem i możliwość monitorowania instalacji aplikacji. Narzędzia te mogą być bardzo skuteczne, zwłaszcza jeśli dziecko rozumie, że nie służą one jako kara, ale raczej jako sposób na stworzenie komfortowego środowiska.
Zaleca się ich aktywację nie dyskretnie, ale z jasnym wyjaśnieniem korzyści z nich płynących. Gdy filtry i ustawienia staną się integralną częścią cyfrowej kultury rodziny, przestaną być postrzegane jako ograniczenia.
Często niedoceniane środki, takie jak regularne aktualizacje, korzystanie z oprogramowania antywirusowego i konfigurowanie filtrów treści, stanowią fundament bezpieczeństwa. Warto również zwracać uwagę na sprawdzanie uprawnień aplikacji i usuwanie niepotrzebnych programów, co znacznie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia różnych zagrożeń.
Kiedy rodzice przestrzegają tych zasad, stają się wzorami do naśladowania. Dzieci nie tylko słuchają instrukcji; Przejmują wzorce zachowań, co naturalnie sprzyja nawykowi ostrożnego korzystania z urządzeń.
Kiedy dziecko czuje, że może bezpiecznie szukać wsparcia i nie zostanie ukarane, chętniej dzieli się swoimi obawami z rodzicami, zanim sytuacja stanie się krytyczna.
Zaufanie buduje się nie poprzez rozmowy o bezpieczeństwie, ale poprzez ton codziennej komunikacji, w której okazuje się uwagę i szacunek dla przestrzeni osobistej. Chociaż ograniczenia mogą mieć chwilowy efekt, w dłuższej perspektywie to otwartość pomaga dziecku stać się ostrożnym i uważnym użytkownikiem.
Cenne narzędzia i aplikacje do Twojej aktywności
Nawet najbardziej troskliwi rodzice nie mogą być cały czas blisko swoich dzieci. Aby zapewnić bezpieczeństwo Twoim dzieciom w Internecie, dostępne są specjalne narzędzia do kontroli rodzicielskiej.
Ta aplikacja oferuje funkcje filtrowania treści internetowych, w tym blokowanie zasobów związanych z przemocą, hazardem i treściami dla dorosłych, a także bezpieczne wyszukiwanie. Użytkownicy mogą ustawiać limity czasu korzystania z urządzenia, przeglądać raporty z odwiedzanych aplikacji i stron internetowych oraz śledzić lokalizację dziecka za pomocą GPS. Dodatkowo aplikacja powiadamia o niskim poziomie naładowania baterii urządzenia.
To darmowa aplikacja, przeznaczona głównie dla urządzeń z systemem Android. Pozwala ona kontrolować konta dzieci, a także zezwalać lub blokować pobieranie aplikacji. Można również ustawić limity czasu korzystania z telefonu i śledzić przybliżoną lokalizację urządzenia. Jeśli Twoja rodzina korzysta już z produktów Google i urządzeń z systemem Android, ta aplikacja będzie wygodnym narzędziem do ustawiania podstawowych zasad bez konieczności ponoszenia dodatkowych kosztów.
Oprócz podstawowych funkcji, takich jak filtrowanie internetu i limity czasowe, aplikacja umożliwia śledzenie aktywności w serwisie YouTube, w tym wyszukiwanych haseł i oglądanych filmów. Dostępna jest również funkcja geofencingu, która powiadamia rodzica o przekroczeniu przez dziecko dozwolonych granic. Możesz również monitorować połączenia przychodzące i wiadomości na urządzeniach z systemem operacyjnym Android.
Podsumowanie
Podstawowe zasady mają większy wpływ niż jakiekolwiek ograniczenia:
- Powstrzymaj się od ujawniania danych osobowych;
- Unikaj klikania w niewiarygodne linki;
- Sprawdź źródła i fakty;
- Zanim podzielisz się swoimi przemyśleniami z innymi, warto dokładnie rozważyć każde słowo.
Chociaż te działania mogą wydawać się oczywiste, stanowią one fundament kultury cyfrowej. Aspekty techniczne, takie jak aktualizacje, programy antywirusowe, filtry i kwestie prywatności, odgrywają ważną rolę w budowaniu tej struktury.
Aby poznać więcej fascynujących faktów na temat kodu, dołącz do naszego kanału na Telegramie. Chcielibyśmy zobaczyć Cię wśród naszych subskrybentów!
Przeczytaj również:
- Monitorowanie aktywności dzieci na smartfonach: pięć najlepszych aplikacji na iOS i Androida.
- Ranking dziewięciu najlepszych menedżerów haseł do codziennego użytku.
- Cyberprzemoc to forma agresji realizowana za pośrednictwem technologii cyfrowych, takich jak media społecznościowe, komunikatory internetowe i gry online. Zjawisko to obejmuje różne formy nękania, w tym obelgi, zastraszanie, rozpowszechnianie fałszywych informacji i wykluczenie ze społeczności wirtualnych.
Aby chronić się przed cyberprzemocą, ważne jest podjęcie kilku kroków. Po pierwsze, ogranicz dostęp do swoich danych osobowych i skonfiguruj ustawienia prywatności na platformach, z których korzystasz. Po drugie, nie ignoruj negatywnych wiadomości; najlepiej zgłosić je administratorowi witryny lub platformy. Ważne jest również zachowanie dowodów agresywnego zachowania, takich jak zrzuty ekranu czy rozmowy, ponieważ mogą być one przydatne podczas szukania pomocy.
Co więcej, ważne jest, aby rozmawiać o przypadkach cyberprzemocy z rodziną i przyjaciółmi, ponieważ wsparcie osób z otoczenia może znacząco pomóc w radzeniu sobie z sytuacją. Warto również pamiętać, że wiele platform oferuje narzędzia do blokowania użytkowników i zarządzania interakcjami z nimi. Wspierając kompetencje cyfrowe, możemy stworzyć bezpieczniejsze środowisko online dla siebie i innych.
