Depresja poporodowa i baby blues: jak je odróżnić i pokonać

Spis treści:

• Różnice między depresją poporodową a „baby blues”
• Czas trwania depresji poporodowej: jak długo może trwać?
• Objawy depresji poporodowej
• Czynniki wpływające na rozwój depresji poporodowej
• Metody radzenia sobie z depresją poporodową
• Sposoby radzenia sobie z depresją poporodową

Wiele osób wątpi w istnienie depresji poporodowej, a w połowie przypadków stan ten pozostaje niezdiagnozowany, co z kolei prowadzi do braku leczenia.

W tym artykule znajdziesz informacje na temat:

• Depresja poporodowa i baby blues to dwa różne stany, które mogą wystąpić u kobiet po porodzie, ale różnią się między sobą.

  Baby blues zazwyczaj objawia się krótkotrwałymi wahaniami emocjonalnymi, które mogą wystąpić w pierwszych tygodniach po porodzie. Stanowi temu towarzyszą takie objawy, jak płacz, drażliwość, zmęczenie i lęk. Baby blues zazwyczaj ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni lub tygodni i nie wymaga specjalistycznego leczenia.

  Z kolei depresja poporodowa to poważniejsze zaburzenie psychiczne, które może wystąpić w ciągu pierwszych kilku miesięcy po porodzie. Charakteryzuje się głębszymi i trwalszymi objawami, takimi jak obniżony nastrój, utrata zainteresowania życiem, problemy ze snem, zmiany apetytu i trudności z koncentracją. Depresja poporodowa wymaga interwencji specjalisty i może wymagać terapii lub leków.

  Dlatego główną różnicą między tymi stanami jest ich czas trwania, intensywność i konieczność leczenia.

• Czas trwania depresji poporodowej może się różnić w zależności od indywidualnych okoliczności. U niektórych kobiet objawy mogą pojawić się w ciągu kilku tygodni po porodzie, podczas gdy u innych mogą utrzymywać się przez kilka miesięcy lub nawet dłużej. Należy pamiętać, że każda sytuacja jest wyjątkowa, a terminowe wsparcie i leczenie mogą znacząco wpłynąć na przebieg tego schorzenia.
• Rozpoznanie objawów depresji poporodowej polega na zwróceniu uwagi na kilka kluczowych oznak i zmian w stanie kobiety po porodzie. Należy pamiętać, że depresja poporodowa może objawiać się na różne sposoby, ale do najczęstszych objawów należą:

  1. Utrzymujące się uczucie smutku lub przygnębienia, które nie ustępuje z czasem.
  2. Zmniejszone zainteresowanie wcześniej lubianymi aktywnościami lub hobby.
  3. Trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji, co może wpływać na codzienne czynności.
  4. Zmiany apetytu – zarówno spadek, jak i wzrost mogą być oznaką zaburzenia.
  5. Problemy ze snem, w tym bezsenność lub nadmierna senność.
  6. Poczucie winy lub niższości, które może pojawić się nawet w związku z macierzyństwem.
  7. Zmęczenie lub utrata energii, nawet przy odpowiednim odpoczynku.
  8. W rzadkich przypadkach mogą pojawić się myśli o zrobieniu krzywdy sobie lub dziecku.

  Należy pamiętać, że w celu dokładnej diagnozy depresji poporodowej należy zwrócić się o pomoc do specjalisty. Jeśli Ty lub ktoś z Twoich bliskich doświadcza takich objawów, konieczna może być konsultacja z lekarzem lub psychologiem w celu uzyskania wsparcia i przepisania odpowiedniego leczenia.

• Depresja poporodowa może wystąpić z kilku powodów. Po pierwsze, drastyczne zmiany hormonalne zachodzące w organizmie kobiety po porodzie mogą wpływać na jej stan emocjonalny. Po drugie, zmęczenie fizyczne i brak snu spowodowane opieką nad noworodkiem mogą pogorszyć jej samopoczucie psychiczne.

  Co więcej, czynniki społeczne, takie jak brak wsparcia ze strony bliskich lub trudności w przystosowaniu się do nowej roli matki, również mogą przyczyniać się do rozwoju stanów depresyjnych. Stres psychiczny związany z oczekiwaniami związanymi z macierzyństwem i lęki o przyszłość dziecka stanowią dodatkowe czynniki wyzwalające.

  Wreszcie, predyspozycja do depresji z powodu wcześniejszych zaburzeń psychicznych lub rodzinnej historii depresji może znacznie zwiększyć ryzyko wystąpienia depresji poporodowej.

• Jak pokonać depresję poporodową.
• W przypadku wystąpienia depresji poporodowej ważne jest, aby pamiętać o kilku kluczowych krokach, które mogą pomóc w radzeniu sobie z tym stanem. Przede wszystkim warto szukać wsparcia u bliskich – rodziny i przyjaciół. Ich zrozumienie i troska mogą znacząco złagodzić doznania emocjonalne.

  Równie ważna jest rozmowa z lekarzem. Konsultacja lekarska, a także psychoterapeutą, może być konieczna, aby uzyskać profesjonalną pomoc i, w razie potrzeby, przepisać terapię.

  Regularna aktywność fizyczna może również pozytywnie wpłynąć na stan psychoemocjonalny. Nawet proste spacery na świeżym powietrzu mogą poprawić nastrój i ogólne samopoczucie.

  Zwróć uwagę na swój sen i dietę. Wystarczająca ilość odpoczynku i zbilansowana dieta odgrywają ważną rolę w przywracaniu dobrego samopoczucia emocjonalnego.

  Pomocne jest również znalezienie czasu dla siebie, oddając się ulubionym hobby lub relaksującym zajęciom, które sprawiają Ci radość. Nie wahaj się prosić o pomoc, kiedy jej potrzebujesz – dbanie o siebie jest ważne dla Ciebie i Twojego dziecka.

Różnice między depresją poporodową a „baby bluesem”

Depresja poporodowa to rodzaj poważnego zaburzenia depresyjnego, znanego również jako depresja kliniczna. Statystycznie problem ten dotyczy około jednej na dziewięć kobiet.

Zgodnie z Diagnostycznym i Statystycznym Podręcznikiem Zaburzeń Psychicznych (DSM-5-TR), depresja poporodowa jest uważana za część bardziej ogólnej diagnozy – depresji okołoporodowej. Użycie przedrostka „peri” podkreśla, że ​​zaburzenie to wpływa nie tylko na okres po urodzeniu dziecka, ale także na ciążę i sam proces porodu.

„Baby blues” to łagodna i przejściowa forma stresu emocjonalnego, która często dotyka kobiety, które właśnie zostały matkami. Ten stan smutku lub melancholii występuje u około 40% młodych matek i zazwyczaj szybko mija. Jednak u 2-3 na 10 kobiet stan ten może przekształcić się w poważniejszą depresję poporodową.

Czas trwania depresji poporodowej: Jak długo może trwać?

Objawy baby blues i depresji we wczesnym stadium są podobne i mogą pojawić się w ciągu pierwszych trzech miesięcy po urodzeniu dziecka. Choć baby blues zazwyczaj trwa do dwóch tygodni, czas trwania depresji pozostaje niepewny i może się różnić.

Łagodne objawy depresji mogą utrzymywać się przez dłuższy czas i często pozostają niezauważone. Jednak u 5% kobiet objawy depresji poporodowej mogą być dość nasilone i utrzymywać się nawet kilka lat po urodzeniu dziecka.

Objawy depresji poporodowej

Rozpoznanie objawów zaburzeń depresyjnych może być trudne. Czasami kuszące jest po prostu zignorowanie problemu. Przyjrzyjmy się, jakie objawy mogą wskazywać na depresję. Jeśli masz co najmniej pięć z tych objawów i utrzymują się one przez dwa tygodnie, to dobry powód, aby udać się do lekarza.

Objawy depresji poporodowej obejmują: [1]:

• trudności z zasypianiem, dobrym snem lub wybudzaniem się;
• wahania wagi lub zmiany apetytu;
• utrata zainteresowania czynnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność;
• utrata energii lub motywacji;
• przygnębienie przez większość dnia;
• uczucie niepokoju i drażliwości;
• niska samoocena;
• poczucie beznadziei lub poczucie winy;
• brak więzi emocjonalnej z dzieckiem;
• myślenie o możliwości zrobienia krzywdy sobie lub swojemu dziecku.

Objawy baby blues są łagodniejsze i obejmują: nagłe wahania nastroju, zauważalne uczucie zmęczenia i zwiększoną drażliwość. U niektórych kobiet może wystąpić spadek apetytu i brak zainteresowania dbaniem o własne samopoczucie.

Czynniki przyczyniające się do rozwoju depresji poporodowej

Eksperci nie zidentyfikowali jeszcze w pełni przyczyn depresji poporodowej, ale sugerują, że najprawdopodobniej jest ona wynikiem interakcji kilku czynników, które nakładają się na siebie i zwiększają ryzyko rozwoju tego zaburzenia.

Jeśli w rodzinie kobiety występują przypadki poważnej depresji, prawdopodobieństwo rozwoju tego zaburzenia u takich kobiet wzrasta w porównaniu z innymi [1]. Zjawisko to może wynikać z faktu, że geny wpływają na mechanizm transportu serotoniny, substancji odpowiedzialnej za odczuwanie szczęścia [7]. W rezultacie u niektórych osób poziom serotoniny jest niższy, co zwiększa ich predyspozycje do depresji.

Przeczytaj również:

Serotonina to ważny neuroprzekaźnik, który odgrywa kluczową rolę w naszym organizmie. Wpływa na nastrój, poziom energii, zdolność koncentracji, a nawet jakość snu. Ten związek chemiczny jest często nazywany „hormonem szczęścia”, ponieważ jego wysoki poziom sprzyja uczuciu radości i dobrego samopoczucia.

Istnieje kilka sposobów na zwiększenie poziomu serotoniny. Jedną z najskuteczniejszych metod jest aktywność fizyczna. Regularne ćwiczenia, takie jak bieganie, pływanie czy uprawianie sportu, mogą znacznie zwiększyć jej produkcję. Ponadto, istotną rolę odgrywa również prawidłowe odżywianie. Pokarmy bogate w tryptofan, aminokwas niezbędny do syntezy serotoniny, pomogą utrzymać jej poziom. Do takich produktów należą indyk, jaja, produkty mleczne, orzechy i banany.

Fototerapia może być kolejną pomocną metodą. Jasne światło słoneczne, szczególnie w miesiącach zimowych, pomaga organizmowi produkować więcej serotoniny. Warto również rozważyć radzenie sobie ze stresem. Praktyki takie jak medytacja, joga i głębokie oddychanie mogą pomóc poprawić ogólne samopoczucie i zwiększyć poziom tej ważnej substancji.

Ważne jest, aby pamiętać, że równowaga serotoniny w organizmie ma kluczowe znaczenie dla zdrowia psychicznego. Dlatego ważne jest, aby utrzymać ją na optymalnym poziomie, stosując różne metody i podejścia.

W czasie ciąży poziom estrogenu i progesteronu znacznie wzrasta. W ciągu 24 godzin po porodzie stężenie tych hormonów gwałtownie spada do poziomu sprzed ciąży. Niektórzy eksperci uważają, że takie zmiany mogą przyczyniać się do depresji. Co więcej, redystrybucja hormonów produkowanych przez tarczycę może również nastąpić po porodzie. Jeśli jego aktywność spada i produkcja hormonów spada, może to prowadzić do pojawienia się objawów depresji.

Znaczne zmiany w życiu mogą wpływać na stan psychiczny, a narodziny noworodka są jednym z tak znaczących wydarzeń, które wymagają znacznego wysiłku i czasu ze strony rodziców, aż po uzależnienie.

Przyczynami stresu mogą być [1], [8]:

• brak snu;
• nowa funkcja społeczna;
• brak wsparcia;
• znaczenie opieki nad niemowlęciem;
• zmiany w składzie ciała po urodzeniu dziecka.

Czytaj także:

Stres: jego przejawy, objawy, źródła występowania i sposoby radzenia sobie z nim radzenie sobie z tym.

Metody radzenia sobie z depresją poporodową

Czasownik „radzić sobie” jest całkiem trafny w odniesieniu do stanu baby blues, ponieważ można go przezwyciężyć, podejmując odpowiednie kroki, minimalizując lub całkowicie eliminując potrzebę interwencji medycznej.

Najcenniejsze zalecenia można zapamiętać, stosując zasadę „7P” [9]:

• Jakościowy sen odgrywa kluczową rolę w życiu rodziców. Eksperci z dziedziny medycyny i psychologii zalecają: „Wykorzystaj czas, kiedy dziecko śpi, na odpoczynek”. Nie należy od razu podejmować się obowiązków domowych, gdy tylko dziecko zamknie oczy – najważniejsza jest Twoja regeneracja i sen.
• Wsparcia w praniu mogą udzielić krewni. Nie unikaj pomocy, próbując zrobić wszystko samodzielnie. Zadaj pytanie Prośba o pomoc nie oznacza, że ​​nie potrafisz być dobrym rodzicem, nie jest oznaką wrażliwości i nie jest powodem do osądzania siebie. Prosząc o pomoc, dajesz innym szansę na wyrażenie swojej troski i miłości. Potrzebują tego tak samo jak Ty. Szukaj wsparcia. Rozmowa z osobą, która nie ocenia, może być skutecznym sposobem na radzenie sobie z negatywnymi emocjami. Może to być zaufany przyjaciel lub wykwalifikowany psycholog. Wyjdź na spacer na świeże powietrze. Regularne spacery pomagają zwiększyć poziom „hormonów szczęścia” w mózgu, co jest szczególnie pomocne w walce z lękiem poporodowym. Aby wzmocnić pozytywne efekty aktywności fizycznej, warto urozmaicić treningi. Rozważ jogę, rytmiczny aerobik lub specjalne ćwiczenia, które można wykonywać, trzymając dziecko. Ciesz się wolnym czasem. Znajdź okazję, by robić to, co kochasz, nawet jeśli znalezienie choćby pięciu minut dla siebie wydaje się tak trudne, jak złapanie jednorożca. I nie, samo siedzenie przed telewizorem lub przeglądanie wiadomości w telefonie nie jest odpowiednie. Twoja aktywność powinna być… Kreatywność: muzyka, śpiew, taniec lub rysowanie mogą pomóc zmniejszyć ryzyko depresji poporodowej.
• Partnerstwa. W niektórych przypadkach depresja poporodowa może być zaostrzona przez odległość między małżonkami. Dlatego ważne jest, aby omówić i uzgodnić wspólne spędzanie czasu przynajmniej raz dziennie. Może to być wspólne parzenie herbaty z czekoladą, oglądanie ulubionego serialu lub masaż stóp olejkami aromatycznymi. Takie chwile sprzyjają produkcji oksytocyny, która odpowiada za poczucie zaufania i komfortu.
• Odżywianie odgrywa ważną rolę w zdrowiu. Niedobór kwasów tłuszczowych omega-3, zwłaszcza kwasu eikozapentaenowego, występującego w produktach zwierzęcych, może być związany ze zwiększonym ryzykiem depresji poporodowej. W związku z tym zaleca się zwracanie uwagi na spożycie produktów bogatych w kwasy tłuszczowe omega-3.

Czytaj także:

Oksytocyna to hormon, który odgrywa kluczową rolę w różnych procesach fizjologicznych w organizmie. Jest produkowana przez podwzgórze i uwalniana do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. Hormon ten jest szczególnie znany ze swojego związku z interakcjami społecznymi i więziami emocjonalnymi, w tym miłością i uczuciem. Oksytocyna bierze również udział w procesie porodu, stymulując skurcze macicy, oraz w laktacji, ułatwiając wydzielanie mleka. W ostatnich latach naukowcy coraz częściej badają jej wpływ na zachowanie, relacje społeczne i Relacje i stan emocjonalny człowieka, co otwiera nowe horyzonty zrozumienia jego roli w życiu.

Sposoby na pokonanie depresji poporodowej

„Może to nie depresja, a po prostu zmęczenie?” — ta myśl może dać nadzieję, że wszystkie problemy wkrótce się skończą, najlepiej bez żadnego wysiłku z Twojej strony. Jednak taki wynik jest mało prawdopodobny, jeśli zdiagnozowano u Ciebie zaburzenia depresyjne. Kluczowa różnica między depresją poporodową a baby bluesem polega na tym, że ta pierwsza wymaga interwencji medycznej.

Leki przeciwdepresyjne to kluczowe metody leczenia depresji. Leki te wpływają na poziom substancji chemicznych w mózgu odpowiedzialnych za stan emocjonalny. Przede wszystkim pomagają zwiększyć stężenie serotoniny i noradrenaliny, dwóch neuroprzekaźników, które odgrywają ważną rolę w kształtowaniu pozytywnego nastroju i energii.

Leki przeciwdepresyjne mogą zacząć działać dopiero po kilku tygodniach. W niektórych przypadkach pierwszy przepisany lek jest nieskuteczny i lekarz może zalecić wypróbowanie alternatywnego leku.

Różne podejścia w psychoterapii mogą być skuteczne w walce z depresją poporodową:

• Terapia poznawczo-behawioralna pomaga rozwijać umiejętności potrzebne do skutecznego rozwiązywania problemów i pokonywania trudności życiowych. Pomaga w podejmowaniu decyzji oraz identyfikowaniu negatywnych wzorców myślenia i zachowania. Ta metoda terapeutyczna może znacząco złagodzić objawy depresji poporodowej i zapobiec ich nasileniu.
• Psychoterapia interpersonalna trwa zazwyczaj od trzech do czterech miesięcy i ma na celu rozwiązywanie bieżących problemów. To podejście nie obejmuje dogłębnej analizy traumy z dzieciństwa, ale pomaga poprawić interakcje z innymi.
• Terapia rodzinna może być bardzo skuteczną metodą w walce z depresją poporodową, zwłaszcza jeśli głównym źródłem stresu jest niekorzystne środowisko rodzinne.

Uważa się, że przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS) może być skuteczna w zwalczaniu objawów depresji poporodowej. Zabiegi TMS są zazwyczaj przeprowadzane w odstępach 4–6 tygodni, szczególnie w przypadkach, gdy tradycyjne metody, takie jak leki przeciwdepresyjne i psychoterapia, nie przyniosły pożądanych rezultatów.

Ludzki mózg jest poddawany działaniu zmiennego pola magnetycznego, które powoduje powstawanie impulsów elektrycznych w określonych obszarach. Metoda ta uzyskała aprobatę szanowanych organizacji, takich jak Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA), Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, Kanadyjska Sieć Zaburzeń Nastroju i Lęku oraz Światowa Federacja Towarzystw Psychiatrii Biologicznej.

Źródła

Carlson K., Mughal S., Azhar Y. i in. Depresja okołoporodowa. [Aktualizacja: 22 stycznia 2025 r.]. W: StatPearls [Internet]. Treasure Island, FL: StatPearls Publishing. Styczeń 2025.

2. Depresja poporodowa. Biuro Zdrowia Kobiet, Departament Zdrowia i Opieki Społecznej Stanów Zjednoczonych.

Artykuł Venkatesha G., Manjunatha N. i Rajanny N. sugeruje, że depresja poporodowa jest dość powszechna u matek niestabilnych społecznie i ekonomicznie. Badanie opublikowano w czasopiśmie Indian Journal of Community Medicine w 2011 r., tom 36, numer 3, strony 231. DOI: 10.4103/0970-0218.86527.

Depresja poporodowa. MedlinePlus Medical Encyclopedia.

Putnick D. L., Sundaram R., Bell E. M., Ghassabian A., Goldstein R. B., Robinson S. L., Vafai Y., Gilman S. E. i Yong E. Badanie dynamiki objawów depresji poporodowej u matek. PEDIATRICS. 2020. 146(5). DOI: 10.1542/peds.2020-0857.

6. Depresja poporodowa – objawy i przyczyny. Klinika Mayo.

Shadrina M., Bondarenko E. A. i Slominsky P. A. Badanie czynników genetycznych przyczyniających się do rozwoju dużej depresji. Frontiers in Psychiatry. 2018. 9. DOI: 10.3389/fpsyt.2018.00334.

ROZWIŃ LISTĘ

Asadi M., Noroozi M. i Alavi M. Badanie postrzegania zmian związanych z okresem poporodowym: poglądy matek i pracowników służby zdrowia w Iranie. BMC Pregnancy and Childbirth. 2021. 21(1). DOI: 10.1186/s12884-020-03504-8.

Leczenie depresji poporodowej. Narodowa Służba Zdrowia.

Poyatos-León R., García-Hermoso A., Sanabria-Martínez G., Álvarez-Bueno C., Cavero-Redondo I. i Martínez-Vizcaíno V. przeprowadzili badanie, w którym analizowali wpływ ćwiczeń fizycznych na depresję poporodową. Wyniki ich metaanalizy randomizowanych badań kontrolowanych zostały opublikowane w czasopiśmie „Birth” w 2017 roku, w tomie 44, numerze 3, na stronach 200–208. DOI: 10.1111/birt.12294.

Qian J., Sun S., Wang M., Sun X. i Yu X. przeprowadzili metaanalizę randomizowanych badań kontrolowanych dotyczących interwencji arteterapii w celu wsparcia zdrowia psychicznego kobiet w ciąży i po porodzie. Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Frontiers in Psychiatry w 2023 roku, tom 14. DOI: 10.3389/fpsyt.2023.1112951.

Choi M. S. i Lee E. J. zbadali wpływ masażu refleksologicznego stóp na zmęczenie, stres i depresję poporodową u kobiet po porodzie. Ich praca została opublikowana w czasopiśmie „Journal of the Korean Academy of Nursing” w 2015 roku, tom 45, numer 4, strony 587. DOI: 10.4040/jkan.2015.45.4.587.

Yahya F. D., Ahmad M., Usman A. N., Sinrang A. W., Alasiry E. i Bahar B. badali możliwość połączenia masażu pleców i ucisku akupunkturowego jako terapii wspomagającej u kobiet po porodzie w celu zwiększenia poziomu oksytocyny. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Enfermería Clínica” w 2020 roku, numer 30, strony 570–572. DOI: 10.1016/j.enfcli.2019.07.163.

Badanie przeprowadzone przez R. J. T. Mockinga, K. Steijna, C. Roosa, J. Assiesa, V. Berginka, H. G. Ruhégo i A. H. Schene'a analizuje wpływ suplementacji kwasami tłuszczowymi omega-3 na depresję okołoporodową. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „The Journal of Clinical Psychiatry” w 2020 roku, tom 81, nr 5. DOI: 10.4088/jcp.19r13106.

Stewart, D. E. i Vigod, S. N. omawiają depresję poporodową, obejmując jej patofizjologię, metody leczenia i nowe podejścia terapeutyczne. W swoim badaniu, opublikowanym w „Annual Review of Medicine” w 2019 roku, analizują aktualne dowody przedstawione w tomie 70, na stronach 183–196. DOI: 10.1146/annurev-med-041217-011106.

Badanie przeprowadzone przez Huang L., Zhao Y., Qian X. i Fan B. ma na celu sprawdzenie, czy terapia poznawczo-behawioralna jest skuteczniejszą metodą leczenia kobiet cierpiących na depresję poporodową. Niniejsza praca stanowi przegląd systematyczny i metaanalizę opublikowaną w czasopiśmie PLoS ONE w 2018 roku, tom 13, numer 10, artykuł e0205243. DOI: 10.1371/journal.pone.0205243.

Kang H. K., John D., Bisht B., Kaur M., Alexis O. i Worsley A. opracowali protokół, który bada skuteczność psychoterapii interpersonalnej w porównaniu z innymi metodami psychologicznymi i farmakologicznymi w redukcji objawów depresji u kobiet z depresją poporodową w krajach o niskich i średnich dochodach. To jest systematyczny przegląd opublikowany w czasopiśmie Campbell Systematic Reviews w 2020 r., tom 16, numer 1. DOI: 10.1002/cl2.1074.

Ngai, F., Wong, P., Chung, K., Chau, P. i Hui, P. przeprowadzili wieloośrodkowe, randomizowane badanie kontrolowane dotyczące wpływu interwencji poznawczo-behawioralnej skoncentrowanej na parach na zapobieganie depresji poporodowej. BJOG: International Journal of Obstetrics and Gynecology. 2019. 127(4). 500–507. DOI: 10.1111/1471-0528.15862.

Ragimova A. A. i inni autorzy przedstawiają podręcznik dotyczący stosowania przezczaszkowej stymulacji magnetycznej w psychiatrii i psychoneurologii. Niniejsza publikacja została wydana przez Pierwszy Moskiewski Państwowy Uniwersytet Medyczny im. I. M. Sieczenowa przy Ministerstwie Zdrowia Federacji Rosyjskiej (Uniwersytet Sieczenowa) w Moskwie w 2022 roku i liczy 150 stron.